Go’shtdor chorvachilikda foyda hayvonning kunlik tirik vazn o’sishi va ozuqa tannarxi o’rtasidagi muvozanatga bog’liq. Yaxshi boshqariladigan xo’jalikda yosh erkak qoramollarda kunlik 1,2-1,5 kg tirik vazn o’sishiga erishish mumkin. Biroq bu o’sish bitta ozuqa yoki qo’shimchaning natijasi emas; to’g’ri hayvon, to’g’ri ratsion, sog’lom muhit va muntazam nazoratning yig’indisidir.

Semirtirish muddati umumiy hisobda 5-8 oy davom etadi va bu davrda hayvonning ehtiyoji doimiy ravishda o’zgarib turadi. Shuning uchun muvaffaqiyatli xo’jaliklar jarayonni to’rt fazaga bo’lishadi: moslashish, o’tish, o’stirish va yakunlash. Ushbu maqoladagi raqamlar umumiy tavsiyanoma hisoblanadi; zoti, yoshi, boshlang’ich vazni va ozuqa sifatiga qarab o’zgaradi.

Semirtirish jarayoniga umumiy nazar

Faza	Davomiyligi	Kaba yem / konsantre yem	Ham protein	Kunlik o’sish	Asosiy xavf
1. Moslashish	2-3 hafta	Kaba yem asosiy, konsantre yem juda kam	%12-13	Past, o’zgaruvchan	Ozuqadan qolish, nafas olish kasalliklari
2. O’tish	2-3 hafta	Konsantre yem bosqichma-bosqich oshiriladi, 50:50 ga yaqinlashadi	%13-14	Asta-sekin ortib boradi	Atsidoz, dam bo’lish (timpaniya)
3. O’stirish	2-4 oy	Taxminan 50:50	%13-14	1,2-1,5 kg	To’satdan ozuqa o’zgarishi, gavjumlik
4. Yakunlash	6-10 hafta	Konsantre yem yuqori, kaba yem kamida %10-15	%11-12	Tez boshlanadi, so’ngra sekinlashadi	Atsidoz, ozuqa tannarxining oshishi

1. To’g’ri hayvonni tanlang

Semirtirishning natijasi hayvon molxonaga kirishidan oldin katta darajada hal qilinadi. Noto’g’ri tanlangan hayvon eng yaxshi ratsion bilan ham kutilgan o’sishni bermaydi.

• Zoti va tipi: Sharole, Simental kabi go’shtdor zotlar va ularning duragaylari ozuqani odatda yaxshiroq o’zlashtiradi. Sut yo’nalishidagi va mahsuldorligi past mahalliy hayvonlarda o’sish va go’sht chiqishi odatda pastroq bo’ladi.
• oshi va vazni: Yosh hayvon tezroq o’sadi. Boshlang’ich vazn semirtirish muddatiga va umumiy tannarxga to’g’ridan-to’g’ri ta’sir qiladi.
• Sog’lom ko’rinishi: Yaltiroq jun, jonli nigoh, quruq va toza burun, baquvvat oyoqda turishi talab etiladi. Yo’tal, ko’z yoshlanishi, burundan oqma kelishi, oqsoqlik va ozg’inlik alomatlari bor hayvonlar sotib olinmasligi kerak.
• Bir xil guruh: oshi va vazni bir-biriga yaqin bo’lgan hayvonlarni bir katakda saqlang. Bo’ylari turlicha bo’lgan hayvonlarda kuchlisi ozuqani egallab oladi, zaifi ortda qoladi.
• Manba: Imkoni bo’lsa, sog’lig’i haqida ma’lumot mavjud bo’lgan xo’jalikdan xarid qiling. Turli joylardan yig’ilgan hayvonlar kasallik yuqtirish xavfini oshiradi.

2. 1-faza: Moslashish (Dastlabki 2-3 hafta)

Transport hayvon boshidan kechirishi mumkin bo’lgan eng katta stresslardan biridir. Stressga tushgan hayvon ozuqa yemasligi, ozuqa yemasligi esa vazn olmasligini bildiradi. Bu fazaning maqsadi tez o’sish emas, balki hayvonni sog’lom va ishtahali tarzda semirishga tayyorlashdir.

• Ozuqa: Sifatli kaba yem (pichan, somon, silaj) asosida oziqlantiring. Konsantre yemni juda kam miqdorda boshlang va bosqichma-bosqich oshirib boring.
• Suv: Yo’l yurib kelgach hayvonlar suvsiz qolgan bo’lishi mumkin. Toza suvga darhol yetib borishini ta’minlang.
• Sog’lik: Hayvonlarni alohida katakda saqlang. Ichki va tashqi parazitlarga qarshi ishlov berish, hududingizda majburiy bo’lgan emlashlar (masalan, oqsil) va veterinariya ko’rigini shu davrda yakunlang. Kasal hayvonni guruhdan ajrating.
• Muhit: Tinch, quruq va shamol bo’lmaydigan katak bilan ta’minlang. Hayvonlarga qo’pol munosabatda bo’lmang, shovqinni kamaytiring.
• Kuzatuv: Har kuni ozuqaxona boshida hayvonlarni bittalab kuzating. Ozuqa yemaydigan, yo’tali bor yoki lanj hayvonni kechiktirmasdan veterinarga ko’rsating. Transportdan keyingi eng ko’p uchraydigan muammo nafas yo’llari kasalliklaridir.
• Kutilayotgan holat: Dastlabki kunlarda vazn yo’qotish odatiy hol. Bu faza yakunida barcha hayvonlar to’liq ozuqa iste’mol qilish darajasiga yetgan bo’lishi kerak.

3. 2-faza: O’tish (Taxminan 2-3 hafta)

O’tish fazasi semirtirishning eng xavfli davridir. Rumen (chandiq)dagi mikroorganizmlar kaba yemlardagi kletchatkani parchalashga o’rgangan. Don miqdori oshganda kraxmalni hazm qiluvchi mikroorganizmlar ko’payadi, rumenda kislota hosil bo’lishi ortadi va pH pasayadi. Agar bu o’zgarish sekin amalga oshirilmasa, atsidoz, dam bo’lish, ich ketishi va ishtaha yo’qolishi yuzaga keladi.

Konsantre yem qanday oshiriladi?

Konsantre yemni bir kunda emas, 5-7 kunlik qadamlar bilan oshiring. Umumiy namuna reja:

• 1-qadam (taxminan 1 hafta): Taxminan %30 konsantre yem, %70 kaba yem
• 2-qadam (taxminan 1 hafta): Taxminan %40 konsantre yem, %60 kaba yem
• 3-qadam: Taxminan %50 konsantre yem, %50 kaba yem

O’tish davrida e’tibor berilishi kerak bo’lgan jihatlar

• Oziqlantirish vaqtlarini doimiy saqlang. Och qolgan hayvon donni tez va ortiqcha yeydi, bu esa atsidoz xavfini oshiradi.
• Kaba yemni ratsiondan chiqarmang. Rovut qaytarish va rumen tamponatsiyasini kaba yem ta’minlaydi.
• Tampon moddalar (natriy bikarbonat kabi) va ozuqa qo’shimchalarini faqat veterinar yoki oziqlantirish bo’yicha mutaxassis tavsiyasi bilan foydalaning.

Ogohlantiruvchi belgilar

Ozuqadan bosh tortish yoki ozuqa iste’molining keskin o’zgarishi, suyuq va ko’pikli ich ketish, qorinning chap tomoni shishishi, rovut qaytarishning kamayishi va oqsoqlanish atsidozdan darak berishi mumkin. Agar bu alomatlarni sezsangiz, oldingi qadamga qayting va veterinarga murojaat qiling.

Eslatma: Xuddi shunday bosqichma-bosqich usul O’stirish fazasidan Yakunlash fazasiga o’tayotganda ham qo’llanilishi lozim. Ratsionni hech qachon bir kunda o’zgartirmang.

4. 3-faza: O’stirish (Taxminan 2-4 oy)

Bu davr semirtirishning investitsiya davridir. Skelet va muskul rivojlanishi shu yerda shakllanadi; yaxshi o’sayotgan hayvon yakunlash fazasida kamroq ozuqa bilan vazn oladi. Hayvon bu davrda kunlik ravishda tana vaznining taxminan %2-2,5 qismi miqdorida quruq modda iste’mol qiladi va iste’molning yuqori bo’lishi talab etiladi.

• Kaba yem / konsantre yem: Taxminan 40:60 atrofidagi ratsion qo’llaniladi.
• Protein: Yosh va o’sayotgan hayvonda protein ehtiyoji eng yuqori bo’ladi. Ham protein taxminan %13-14 darajasida rejalashtiriladi.
• Energiya: Arpa va makka kabi donlar energiyani ta’minlaydi. Donni tuyilgan yoki yanchilgan holda berish hazm qilishni osonlashtiradi.
• Mineral va vitamin: Kalsiy, fosfor va tuz muvozanatini saqlaydigan mineral-vitamin aralashmasini qo’shing. Tuz va mineral erkin holda mavjud bo’lishi mumkin.
• Kaba yem sifati: Sifatli pichan tanlang. Mof, chirigan yoki tuproq aralashgan kaba yem iste’molni pasaytiradi va kasallik xavfini oshiradi.
• Guruhlarga ajratish: Vazni bir-biridan farq qiladigan hayvonlarni alohida kataklarga olib, har bir guruhga mos keladigan ratsionni bering.
• Kutilayotgan holat: Yaxshi boshqaruv bilan kunlik tirik vazn o’sishi 1,3-1,5 kg atrofida bo’lishi mumkin.

5. 4-faza: Yakunlash (So’nggi 6-10 hafta)

Yakunlash fazasida maqsad muskul va yog’ to’qimasini to’ldirib, hayvonni so’yish vazni va sifatiga yetkazishdir. Ratsion yuqori energiyali bo’lib qoladi va konsantre yem ulushi cho’qqiga chiqadi.

• Kaba yem: Konsantre yem ulushi yuqori bo’lsa-da, kaba yemni butunlay to’xtatmang. Quruq modda asosida kamida %10-15 kaba yem qoldirish rumen salomatligini saqlaydi.
• Protein: Ehtiyoj nisbatan kamayadi (taxminan %11-12). Ortiqcha protein faqat tannarxni oshiradi.
• Atsidoz xavfi: Bu fazada xavf eng yuqori bo’ladi. Ozuqaxona boshidagi xatti-harakatlarni, ozuqa iste’molidagi tebranishlarni va go’ng konsistensiyasini yaqindan kuzatib boring.
• Ozuqa konversiyasi: Vaqt o’tishi bilan o’sish sekinlashadi va 1 kg tirik vazn uchun kerak bo’ladigan ozuqa miqdori ortadi. Ya’ni har bir qo’shimcha kilo qimmatroqqa tushadi.

Sotish vaqtini qanday belgilaysiz?

Hayvonni taroziga solib, kunlik o’sishni va 1 kg o’sishning ozuqa tannarxini hisoblang. O’sishning tannarxi, vaznning sotish qiymatidan oshib keta boshlasa, boqishni cho’zish zarar keltiradi. Bozor narxini va talab qilinadigan vaznni ham hisobga oling.

6. Oziqlantirish tartibini doimiy saqlang

Oziqlantirish

• Kuniga kamida ikki mahal, har kuni bir xil vaqtlarda oziqlantiring. Muntazam oziqlantirish rumen mikroorganizmlari muvozanatini saqlaydi.
• Ozuqaxonada har bir hayvon bemalol ovqat yeyishi uchun joy bo’lishi kerak. Umumiy qoida sifatida hayvon boshiga taxminan 50-60 sm ozuqaxona uzunligi tavsiya etiladi.
• Ozuqaxonani toza tuting. Ortib qolgan ozuqani muntazam yig’ishtirib oling; buzilgan va mof bosgan ozuqani aslo bermang.
• Ozuqani quruq, namliksiz, kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang. Mof bosgan ozuqa ham mahsuldorlikni pasaytiradi, ham hayvon sog’lig’iga tahdid soladi.

Suv

Suv – eng ko’p e’tibordan chetda qoladigan ozuqadir. Yetarli suv ichmaydigan hayvon ozuqasini ham kamaytiradi. Umumiy qoida sifatida kunlik suv iste’moli hayvon boshiga 30-60 litr orasida o’zgaradi, issiq kunlarda sezilarli darajada ortadi.

• Sug’orish idishlarini har kuni tekshiring va muntazam tozalang.
• Hayvonlar navbat kutmasdan ichishi mumkin bo’lgan sig’imdagi sug’orish idishlari bilan ta’minlang.
• Qishda suvlarning muzlab qolishining oldini oling, yozda iste’mol oshishiga qarab sig’imni rejalashtiring.

7. Torting, kuzating, o’z vaqtida soting

O’lchamagan narsangizni boshqara olmaysiz. Muntazam tortish muammolarni erta payqash va foydani saqlab qolishning eng ishonchli yo’lidir.

• Tortish chastotasi: Semirtirish boshida, so’ngra har 3-4 haftada bir marta va sotishdan oldin tortishni amalga oshiring. Imkoni bo’lsa barcha hayvonlarni, iloji bo’lmasa vakil bo’la oladigan namuna guruhni torting.
• Kunlik o’sish: (Yangi vazn – eski vazn) ÷ kunlar soni formulasi bilan hisoblanadi. Faza maqsadidan ortda qolgan hayvonni sog’lig’i va ratsioni bo’yicha tekshirib chiqing.
• Ozuqa konversiya koeffitsiyenti: 1 kg tirik vazn o’sishi uchun sarflangan ozuqa miqdoridir. Agar ko’tarilib borayotgan bo’lsa, demak tannarx nazoratdan chiqib ketmoqda.
• Yozuvlar: Hayvon raqami, kirish vazni, tortish sanalari, ozuqa turi va miqdori, dori va emlash ma’lumotlarini yozib boring. Ushbu yozuvlar keyingi semirtirish davri uchun eng qimmatli ma’lumotdir.
• Tarozisi bo’lmasa: Ko’krak aylanasi o’lchovi bilan taxminiy vaznni aniqlash mumkin, biroq bu usul tarozi kabi aniq emas.

Kunlik nazorat ro’yxati

• Har bir hayvon ozuqaxonaga keldimi, ozuqani normal iste’mol qilyaptimi?
• Rovut qaytarish bormi, qorni shishganmi?
• Go’ng konsistensiyasi normalmi, ich ketishi bormi?
• Yo’tal, ko’z yoshlanishi, burundan oqma, oqsoqlik bormi?
• Sug’orish idishlaridagi suv toza va yetarlimi?
• Ozuqaxonada ortib qolgan, buzilgan ozuqa bormi?
• To’shama quruqmi, molxona ventilyatsiyasi yetarlimi?

Eng ko’p yo’l qo’yiladigan xatolar

1. Moslashish fazasini qisqa qilish yoki butunlay o’tkazib yuborish

2. Konsantre yemni tezda oshirib, kaba yemni qisqartirish

3. Barcha fazalarda bir xil ratsiondan foydalanish

4. Tarozi qilmasdan taxminiy boshqarish

5. Sotishni kechiktirib, ozuqa tannarxini oshirib yuborish

6. Taqqiqlangan o’sish gormonlari yoki ongsiz ravishda dori va qo’shimchalardan foydalanish

7. Ozuqaxona va sug’orish idishlari gigiyenasiga e’tiborsizlik qilish

Xulosa

Tez vazn olish bitta ozuqa yoki qo’shimchaning emas; to’g’ri hayvon, fazalarga mos ratsion, bosqichma-bosqich o’tishlar, qulay boshpana va muntazam nazoratning natijasidir. Fazalarga ko’ra reja tuzadigan, o’tishlarni sekin amalga oshiradigan va muntazam tarozidan o’tkazadigan xo’jalik ham tezroq o’sadigan, ham foydaliroq semirtirish jarayonini yuritadi.

Taqiqlangan o’sish gormonlaridan uzoq turing; dori va ozuqa qo’shimchalarini faqat veterinar tavsiyasi bilan ishlating. Ratsionni hisoblashda hayvonlarni oziqlantirish bo’yicha mutaxassis va veterinar bilan ishlash eng xavfsiz yo’ldir.