Мал шаруашылығындағы пайда жануардың тәуліктік тірі салмақ қосуы мен жем шығыны арасындағы тепе-теңдікке байланысты. Жақсы басқарылатын шаруашылықта жас бұқашықтарда тәулігіне 1,2-1,5 кг тірі салмақ қосуды мақсат етуге болады. Алайда, бұл өсім тек бір ғана жемнің немесе қоспаның нәтижесі емес; бұл дұрыс таңдалған малдың, дұрыс рационның, сау ортаның және жүйелі бақылаудың жиынтығы.

Бордақылау кезеңі жалпы алғанда 5-8 айға созылады және бұл уақытта малдың қажеттілігі үнемі өзгеріп отырады. Сондықтан табысты шаруашылықтар процесті төрт фазаға бөледі: бейімделу, өтпелі кезең, өсіру және бордақылап бітіру. Бұл мақаладағы сандар жалпы анықтамалық болып табылады; олар тұқымға, жасқа, бастапқы салмаққа және жем сапасына қарай өзгереді.

Бордақылау процесіне шолу

Фаза	Ұзақтығы	Кептірілген жем / концентрат	Шикі протеин	Тәуліктік өсім	Негізгі тәуекел
1. Бейімделу	2-3 апта	Кептірілген жем басым, концентрат өте аз	%12-13	Төмен, өзгермелі	Жем жеуден бас тарту, тыныс алу жолдарының аурулары
2. Өтпелі кезең	2-3 апта	Концентрат біртіндеп артады, 50:50-ге жақындайды	%13-14	Біртіндеп артады	Ацидоз, іштің кебуі
3. Өсіру	2-4 ай	Шамамен 50:50	%13-14	1,2-1,5 кг	Жемнің кенеттен өзгеруі, тығыздық
4. Бордақылап бітіру	6-10 апта	Концентрат жоғары, кептірілген жем кемінде %10-15	%11-12	Жылдам басталады, сосын баяулайды	Ацидоз, жем шығынының артуы

1. Дұрыс малды таңдаңыз

Бордақылаудың нәтижесі мал қораға кіргенге дейін негізінен анықталады. Дұрыс таңдалмаған мал ең жақсы рационмен де күтілген өсімді бермейді.

• Тұқымы мен типі: Шароле, Симментал сияқты етті тұқымдар және олардың будандары жемді әдетте жақсырақ игереді. Сүтті бағыттағы және өнімділігі төмен жергілікті малдарда өсім мен ет шығымы әдетте төменірек болады.
• Жасы мен салмағы: Жас мал тезірек өседі. Бастапқы салмақ бордақылау мерзіміне және жалпы шығынға тікелей әсер етеді.
• Денсаулық күйі: Жүні жылтыр, көзі тірі, мұрны құрғақ әрі таза, аяғы мықты мал таңдалуы керек. Жөтелі, көзінен жас ағатын, мұрнынан су ағатын, ақсақ және әлсіз малды алмаған жөн.
• Біртекті топ: Жасы мен салмағы бір-біріне жақын малдарды бір бөлімде ұстаңыз. Әртүрлі көлемдегі малдарда күштісі жемдікке иелік етіп, әлсізі артта қалып қояды.
• Дереккөз: Мүмкіндігінше денсаулық тарихы белгілі шаруашылықтан сатып алыңыз. Әртүрлі жерлерден жиналған малдар ауру жұқтыру қаупін арттырады.

2. Фаза 1: Бейімделу (Алғашқы 2-3 апта)

Тасымалдау – мал бастан кешіретін ең үлкен стресстердің бірі. Стресс алған мал жем жемейді, ал жем жемеген мал салмақ қоспайды. Бұл фазаның мақсаты жылдам өсу емес, малды сау және тәбеті ашық күйде бордақылауға дайындау.

• Жем: Сапалы кептірілген жем (пішен, сабан, сүрлем) басым рационмен қоректендіріңіз. Концентратты өте аз мөлшерде бастап, біртіндеп арттырыңыз.
• Су: Жолдан кейін мал шөлдеген болуы мүмкін. Таза суға бірден қолжетімділікті қамтамасыз етіңіз.
• Денсаулық: Малды бөлек бөлімде ұстаңыз. Ішкі және сыртқы паразиттерге қарсы өңдеу, аймағыңызда міндетті вакциналар (мысалы, аусыл) және ветеринарлық тексеруді осы кезеңде аяқтаңыз. Ауру малды топтан бөліңіз.
• Орта: Тыныш, құрғақ және жел өті жоқ бөліммен қамтамасыз етіңіз. Малға қатыгездік танытпаңыз, шуды азайтыңыз.
• Бақылау: Күн сайын жемдік басында малдарды жеке-жеке бақылаңыз. Жем жемейтін, жөтелі бар немесе енжар малды кешіктірмей ветеринарға көрсетіңіз. Тасымалдаудан кейін ең жиі кездесетін мәселе – тыныс алу жолдарының аурулары.
• Күтілім: Алғашқы күндері салмақ жоғалту қалыпты жағдай. Бұл фазаның соңында барлық мал толық жем тұтыну деңгейіне жетуі керек.

3. Фаза 2: Өтпелі кезең (Шамамен 2-3 апта)

Өтпелі кезең – бордақылаудың ең қауіпті кезеңі. Қарындағы микроорганизмдер кептірілген жемдегі талшықты ыдыратуға үйренген. Дәнді дақылдар мөлшері артқанда крахмалды қорытатын микроорганизмдер көбейіп, қарында қышқыл өндірісі артады және pH төмендейді. Егер бұл өзгеріс баяу жасалмаса, ацидоз, іштің кебуі, іш өту және тәбеттің жоғалуы орын алады.

Концентратты қалай арттыру керек?

Концентратты бір күнде емес, 5-7 күндік қадамдармен арттырыңыз. Жалпы үлгілік жоспар:

• 1-қадам (шамамен 1 апта): Шамамен %30 концентрат, %70 кептірілген жем
• 2-қадам (шамамен 1 апта): Шамамен %40 концентрат, %60 кептірілген жем
• 3-қадам: Шамамен %50 концентрат, %50 кептірілген жем

Өтпелі кезеңде назар аударылатын жайттар

• Жем беру уақытын тұрақты ұстаңыз. Аш қалған мал дәнді тез және артық жейді, бұл ацидоз қаупін арттырады.
• Кептірілген жемді рационнан шығармаңыз. Күйіс қайыруды және қарын буферлеуін кептірілген жем қамтамасыз етеді.
• Буферлік заттарды (натрий бикарбонаты сияқты) және жем қоспаларын тек ветеринардың немесе мал азықтандыру маманының ұсынысымен қолданыңыз.

Ескерту белгілері

Жем жеуден бас тарту немесе жем тұтынудағы кенеттен ауытқу, сұйық және көбікті іш өту, іштің сол жағының кебуі, күйіс қайырудың азаюы және ақсақтық ацидоздың хабаршысы болуы мүмкін. Бұл белгілерді байқасаңыз, алдыңғы қадамға оралыңыз және ветеринармен кеңесіңіз.

Ескертпе: Дәл осы біртіндеп арттыру әдісі Өсіру фазасынан Бордақылап бітіру фазасына өткенде де қолданылуы керек. Рационды ешқашан бір күнде өзгертпеңіз.

4. Фаза 3: Өсіру (Шамамен 2-4 ай)

Бұл кезең – бордақылаудың инвестициялық кезеңі. Қаңқа мен бұлшықет дамуы осы жерде қалыптасады; жақсы өскен мал бордақылап бітіру фазасында аз жеммен салмақ қосады. Мал бұл кезеңде тәулігіне дене салмағының шамамен %2-2,5-і мөлшерінде құрғақ зат тұтынады және тұтынуды жоғары деңгейде ұстау маңызды.

• Кептірілген жем / концентрат: Шамамен 40:60 қатынасындағы рацион қолданылады.
• Протеин: Жас және өсіп келе жатқан малда протеинге қажеттілік ең жоғары болады. Шикі протеин шамамен %13-14 деңгейінде жоспарланады.
• Энергия: Арпа мен жүгері сияқты дәнді дақылдар энергиямен қамтамасыз етеді. Дәнді ұнтақталған немесе жармаланған күйде беру қорытылуын жеңілдетеді.
• Минерал және витамин: Кальций, фосфор және тұз тепе-теңдігін сақтайтын минералды-витаминдік кешен қосыңыз. Тұз бен минерал еркін қолжетімді жерде болуы мүмкін.
• Кептірілген жем сапасы: Сапалы пішенді таңдаңыз. Зең басқан, шіріген немесе топырақ араласқан кептірілген жем тұтынуды азайтады және ауру қаупін арттырады.
• Топтау: Салмағы бір-бірінен ерекшеленетін малдарды бөлек бөлімдерге алып, әр топқа сәйкес рацион беріңіз.
• Күтілім: Жақсы басқарумен тәуліктік тірі салмақ қосу 1,3-1,5 кг шамасында болуы мүмкін.

5. Фаза 4: Бордақылап бітіру (Соңғы 6-10 апта)

Бордақылап бітіру фазасындағы мақсат – бұлшықет пен май тінін толықтырып, малды сою салмағы мен сапасына жеткізу. Рацион жоғары энергиялы болады және концентрат үлесі шыңына жетеді.

• Кептірілген жем: Концентрат үлесі жоғары болса да, кептірілген жемді толығымен тоқтатпаңыз. Құрғақ зат негізінде кемінде %10-15 кептірілген жем қалдыру қарын саулығын сақтайды.
• Протеин: Қажеттілік салыстырмалы түрде азаяды (шамамен %11-12). Артық протеин тек шығынды арттырады.
• Ацидоз қаупі: Бұл фазада қауіп ең жоғары. Жемдік басындағы мінез-құлықты, жем тұтынудағы ауытқуды және қидың консистенциясын мұқият бақылаңыз.
• Жемді игеру: Уақыт өте келе өсім баяулайды және 1 кг тірі салмақ үшін қажетті жем мөлшері артады. Яғни, әрбір қосымша килограмм қымбатыраққа түседі.

Сату уақытын қалай анықтауға болады?

Малды өлшеп, тәуліктік өсімді және 1 кг өсімнің жем шығынын есептеңіз. Өсімнің құны сатылым бағасынан асып кетсе, бордақылауды ұзарту – зиян. Нарықтық бағаны және сұранысқа ие салмақты да есепке алыңыз.

6. Жем беру тәртібін тұрақты ұстаңыз

Жем беру

• Күніне кемінде екі рет, күн сайын бір уақытта жем беріңіз. Жүйелі жем беру қарын микроорганизмдерінің тепе-теңдігін сақтайды.
• Жемдікте әр малдың еркін жем жейтіндей орны болуы керек. Жалпы алғанда, мал басына шамамен 50-60 см жемдік ұзындығы ұсынылады.
• Жемдікті таза ұстаңыз. Артылған жемді жүйелі түрде жинап алыңыз; бұзылған және зең басқан жемді ешқашан бермеңіз.
• Жемді құрғақ, ылғалсыз, кеміргіштерден қорғалған жерде сақтаңыз. Зең басқан жем өнімділікті төмендетеді және мал денсаулығына қауіп төндіреді.

Су

Су – ең көп назардан тыс қалатын жем. Жеткілікті су ішпеген мал жемін де азайтады. Жалпы алғанда, тәуліктік су тұтыну мал басына 30-60 литр аралығында өзгереді, ыстық ауа райында айтарлықтай артады.

• Суағарларды күн сайын тексеріп, жүйелі түрде тазалаңыз.
• Малдардың кезек күтпей ішуіне жететін сыйымдылықтағы суағармен қамтамасыз етіңіз.
• Қыста судың қатып қалмауын алдын алыңыз, жазда тұтынудың артуына қарай сыйымдылықты жоспарлаңыз.

7. Өлшеңіз, бақылаңыз, уақытында сатыңыз

Өлшемеген нәрсені басқара алмайсыз. Жүйелі өлшеу – мәселелерді ерте байқаудың және пайданы сақтап қалудың ең сенімді жолы.

• Өлшеу жиілігі: Бордақылау басында, содан кейін әр 3-4 апта сайын және сату алдында өлшеу жүргізіңіз. Мүмкіндігінше барлық малды, болмаса өкілдік ететін топты өлшеңіз.
• Тәуліктік өсім: (Жаңа салмақ — ескі салмақ) ÷ күн саны формуласымен есептеледі. Фазаның мақсатынан артта қалған малды денсаулық және рацион тұрғысынан тексеріңіз.
• Жемді игеру коэффициенті: 1 кг тірі салмақ өсімі үшін жұмсалған жем мөлшері. Егер ол өсіп жатса, шығын бақылаудан шығып жатыр деген сөз.
• Жазбалар: Мал нөмірі, кіру салмағы, өлшеу күндері, жем түрі мен мөлшері, дәрі-дәрмек және вакцина туралы ақпаратты жазып отырыңыз. Бұл жазбалар келесі бордақылау кезеңі үшін ең құнды дерек болып табылады.
• Таразы болмаса: Кеуде айналымын өлшеу арқылы шамамен салмақты болжауға болады, бірақ бұл әдіс таразыдай дәл емес.

Күнделікті бақылау парағы

• Әр мал жемдікке келді ме, жемді қалыпты тұтынып жатыр ма?
• Күйіс қайыру бар ма, іші кепкен бе?
• Қи консистенциясы қалыпты ма, іш өту бар ма?
• Жөтел, көздің сулануы, мұрыннан су ағу, ақсақтық бар ма?
• Суағарлардағы су таза және жеткілікті ме?
• Жемдікте артылған, бұзылған жем бар ма?
• Төсеніш құрғақ, қора желдеткіші жеткілікті ме?

Жиі жіберілетін қателіктер

1. Бейімделу фазасын қысқа ұстау немесе толығымен өткізіп жіберу

2. Концентратты жылдам арттырып, кептірілген жемді тоқтату

3. Барлық фазаларда бірдей рационды қолдану

4. Өлшеу жүргізбей, көз мөлшерімен басқару

5. Сатуды кешіктіріп, жем шығынын көбейту

6. Тыйым салынған өсу гормонын немесе бейберекет дәрі мен қоспа қолдану

7. Жемдік пен суағар гигиенасын елемеу

Қорытынды

Жылдам салмақ қосу – бір ғана жемнің немесе қоспаның емес; дұрыс таңдалған малдың, фазаларға сай рационның, біртіндеп өтпелі кезеңдердің, жайлы қораның және жүйелі бақылаудың нәтижесі. Фазалар бойынша жоспар құратын, өтпелі кезеңдерді баяу жасайтын және жүйелі өлшеу жүргізетін шаруашылық тезірек өсетін және пайдалы бордақылауды жүргізеді.

Тыйым салынған өсу гормондарынан аулақ болыңыз; дәрі-дәрмек пен жем қоспаларын тек ветеринардың ұсынысымен қолданыңыз. Рационды есептеуде мал азықтандыру маманымен және ветеринармен жұмыс істеу – ең қауіпсіз жол.