قازانج لە بەخێوکردنی ئاژەڵدا بەندە بە هاوسەنگی نێوان زیادبوونی کێشی ڕۆژانەی ئاژەڵ و تێچووی عەلەف. لە کێڵگەیەکی بەڕێوەبراوی باشدا، دەکرێت ئامانجی زیادبوونی کێشی ڕۆژانەی ١,٢-١,٥ کیلۆگرام بۆ گای گەنج دابنرێت. بەڵام ئەم زیادبوونە تەنها بەرهەمی یەک جۆر عەلەف یان ماددەیەکی زیادکراو نییە؛ بەڵکو کۆی گشتی ئاژەڵی دروست، ڕاسیۆنی گونجاو، ژینگەیەکی تەندروست و چاودێری بەردەوامە.

ماوەی بەخێوکردن بە گشتی ٥-٨ مانگ دەخایەنێت و لەم ماوەیەدا پێداویستی ئاژەڵ بەردەوام دەگۆڕێت. هەر بۆیە کێڵگە سەرکەوتووەکان پرۆسەکە دابەش دەکەن بۆ چوار قۆناغ: خۆگونجاندن، گواستنەوە، گەشەکردن و تەواوکردن. ژمارەکانی ئەم نووسینە وەک ئاماژەی گشتی بەکاردێن؛ بەپێی ڕەگەز، تەمەن، کێشی سەرەتایی و کوالێتی عەلەف دەگۆڕێن.

ڕوانینێکی گشتی بۆ پرۆسەی بەخێوکردن

قۆناغ	ماوە	کابە یەم (خۆراکی ڕەق) / کەسیف (کۆنترات)	پرۆتینی خاو	زیادبوونی ڕۆژانە	مەترسی سەرەکی
١. خۆگونجاندن	٢-٣ هەفتە	زیاتر کابە یەم، کەسیف زۆر کەم	%12-13	کەم، گۆڕاو	بڕینی عەلەف، نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە
٢. گواستنەوە	٢-٣ هەفتە	کەسیف بە قۆناغ زیاد دەکات، نزیک دەبێتەوە لە ٥٠:٥٠	%13-14	بەردەوام زیاد دەکات	ئاسیدۆز، ئاوسان
٣. گەشەکردن	٢-٤ مانگ	نزیکەی ٥٠:٥٠	%13-14	١,٢-١,٥ کیلۆگرام	گۆڕانی لەناکاوی عەلەف، قەرەباڵغی
٤. تەواوکردن	٦-١٠ هەفتە	کەسیف زۆر، کابە یەم بەلایەنی کەمەوە ١٠-١٥٪	%11-12	خێرا دەست پێدەکات، پاشان خاو دەبێتەوە	ئاسیدۆز، بەرزبوونەوەی تێچووی عەلەف

١. ئاژەڵی دروست هەڵبژێرە

ئەنجامی بەخێوکردن، پێش ئەوەی ئاژەڵ بچێتە ئاخوڕەوە بە شێوەیەکی بەرچاو دیاری دەکرێت. ئاژەڵی هەڵە هەڵبژێردراو تەنانەت بە باشترین ڕاسیۆنیش ئەو زیادبوونەی چاوەڕوان دەکرێت نادات.

• ڕەگەز و جۆر: ڕەگەزە گۆشتییەکان وەک شارۆلە، سیمینتاڵ و تێکەڵەکانیان بە گشتی عەلەف باشتر بەکاردەهێنن. لە ئاژەڵی جۆری شیر و خۆماڵی کە بەرهەمیان کەمە، زیادبوونی کێش و بەرهەمی گۆشت بە گشتی کەمترە.
• تەمەن و کێش: ئاژەڵی گەنج خێراتر گەشە دەکات. کێشی سەرەتایی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ماوەی بەخێوکردن و تێچووی گشتی هەیە.
• دیمەنی تەندروستی: دەبێت مووی بریقەدار، چاوی زیندوو، لوتی وشک و پاک، و بەهێزی لە ڕاوەستاندا هەبێت. نابێت ئەو ئاژەڵانە بکڕدرێن کە کۆکە، چاوی ئاودار، لوتی تەڕ، شەلەبوون و لاوازییان هەیە.
• گروپی هاوشێوە: ئاژەڵەکان کە تەمەن و کێشیان لە یەک نزیکە لە یەک بەشدا ڕابگرە. لە ئاژەڵی جیاواز لە قەبارەدا، ئەوەی بەهێزە ئاخوڕەکە داگیر دەکات و لاوازەکە دوا دەکەوێت.
• سەرچاوە: ئەگەر دەکرێت لە کێڵگەیەکەوە بیکڕە کە تۆماری تەندروستییان دیارە. ئاژەڵی کۆکراوە لە شوێنی جیاوازەوە مەترسی گواستنەوەی نەخۆشی زیاد دەکات.

٢. قۆناغی ١: خۆگونجاندن (یەکەم ٢-٣ هەفتە)

گواستنەوە یەکێکە لە گەورەترین فشارەکان کە ئاژەڵ تووشی دەبێت. ئاژەڵی بە فشار عەلەف ناخوات، ئاژەڵی عەلەف نەخۆریش کێشی زیاد ناکات. ئامانجی ئەم قۆناغە گەشەی خێرا نییە، بەڵکو ئامادەکردنی ئاژەڵە بە تەندروستی و ئارەزووی خواردنەوە بۆ بەخێوکردن.

• عەلەف: بە خۆراکی کابە یەمی کوالێتی بەرز (گیا، کا، سایلۆ) بەخێویان بکە. کەسیف بە بڕێکی زۆر کەم دەست پێ بکە و بە قۆناغ زیاد بکە.
• ئاو: دوای گەشتەکە ڕەنگە ئاژەڵەکان تینوو بووبن. دەستبەجێ ئاوی پاک بۆیان دابین بکە.
• تەندروستی: ئاژەڵەکان لە بەشێکی جیاوازدا ڕابگرە. چارەسەری مشەخۆری ناوەکی و دەرەکی، کوتانە پێویستەکان (وەک نەخۆشی دەم و پێ) و پشکنینی ڤێتێرنەری لەم قۆناغەدا تەواو بکە. ئاژەڵی نەخۆش لە گروپەکە جیا بکەرەوە.
• ژینگە: بەشێکی ئارام، وشک و بێ ڕەشەبا دابین بکە. بە توندی لەگەڵ ئاژەڵەکان مەجوڵێ و دەنگەدەنگ کەم بکەرەوە.
• چاودێری: هەموو ڕۆژێک لەبەردەم ئاخوڕەکەدا ئاژەڵەکان یەک بە یەک چاودێری بکە. هەر ئاژەڵێک نایخوات، کۆکەی هەیە یان بێتاقەتە بێ دواکەوتن پیشانی ڤێتێرنەری بدە. کێشەی زۆر باو دوای گواستنەوە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەیە.
• چاوەڕوانی: لە ڕۆژانی سەرەتادا دابەزینی کێش ئاساییە. لە کۆتایی ئەم قۆناغەدا دەبێت هەموو ئاژەڵەکان گەیشتبنە تەواوی خواردنی عەلەف.

٣. قۆناغی ٢: گواستنەوە (نزیکەی ٢-٣ هەفتە)

قۆناغی گواستنەوە مەترسیدارترین قۆناغی بەخێوکردنە. وردە زیندەوەرەکانی ناو ڕومێن (گەدە) ڕاهاتوون بە تێکشکاندنی ڕیشاڵی ناو کابە یەم. کاتێک بڕی دانەوێڵە زیاد دەکات، ئەو وردە زیندەوەرانەی نیشاستە هەرس دەکەن زۆر دەبن، بەرهەمهێنانی ترش لە ڕومێندا زیاد دەکات و pH دادەبەزێت. ئەگەر ئەم گۆڕانکارییە بە هێواشی نەکرێت، ئاسیدۆز، ئاوسان، سکچوون و کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن ڕوو دەدات.

چۆن کەسیف زیاد بکرێت؟

کەسیف لە یەک ڕۆژدا نا، بەڵکو بە هەنگاوی ٥-٧ ڕۆژی زیاد بکە. نموونەیەکی پلانی گشتی:

• هەنگاوی ١ (نزیکەی ١ هەفتە): نزیکەی ٣٠٪ کەسیف، ٧٠٪ کابە یەم
• هەنگاوی ٢ (نزیکەی ١ هەفتە): نزیکەی ٤٠٪ کەسیف، ٦٠٪ کابە یەم
• هەنگاوی ٣: نزیکەی ٥٠٪ کەسیف، ٥٠٪ کابە یەم

ئەو خاڵانەی لە گواستنەوەدا دەبێت ڕەچاو بکرێن

• کاتەکانی عەلەفدان جێگیر بکە. ئاژەڵی برسی دانەوێڵە بە خێرایی و زۆر دەخوات، ئەمەش مەترسی ئاسیدۆز زیاد دەکات.
• کابە یەم لە ڕاسیۆنەکە دەرمەکە. کابە یەم یارمەتی کاوێژکردن و هاوسەنگکردنی ترشی ڕومێن دەدات.
• ماددە هاوسەنگکەرەکان (وەک سۆدیۆم بیکاربۆنات) و زیادکراوەکانی عەلەف تەنها بە ڕاوێژی ڤێتێرنەری یان پسپۆڕی خۆراک بەکاربهێنە.

نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە

وازهێنان لە عەلەف یان گۆڕانی لەناکاوی خواردنی عەلەف، سکچوونی ئاودار و کەفدار، ئاوسانی لای چەپی سک، کەمبوونەوەی کاوێژکردن و شەلەبوون دەکرێت نیشانەی ئاسیدۆز بن. ئەگەر ئەم نیشانانەت بینی بگەڕێوە بۆ هەنگاوی پێشوو و ڕاوێژ بە ڤێتێرنەری بکە.

تێبینی: هەمان شێوازی قۆناغبەندی دەبێت لە کاتی گواستنەوە لە قۆناغی گەشەکردن بۆ قۆناغی تەواوکردنیش جێبەجێ بکرێت. هەرگیز ڕاسیۆنەکە لە یەک ڕۆژدا مەگۆڕە.

٤. قۆناغی ٣: گەشەکردن (نزیکەی ٢-٤ مانگ)

ئەم قۆناغە قۆناغی وەبەرهێنانی بەخێوکردنە. گەشەی ئێسک و ماسولکە لێرەدا دیاری دەکرێت؛ ئاژەڵی باش گەشەکردوو لە قۆناغی تەواوکردندا بە عەلەفی کەمتر کێش زیاد دەکات. ئاژەڵ لەم قۆناغەدا ڕۆژانە نزیکەی ٢-٢,٥٪ کێشی جەستەی بە ماددەی وشک دەخوات و پێویستە ئەم خواردنە بە بەرزی بمێنێتەوە.

• کابە یەم / کەسیف: نزیکەی ٤٠:٦٠ ڕاسیۆنێک جێبەجێ دەکرێت.
• پرۆتین: لە ئاژەڵی گەنج و گەشەکردوو پێویستی بە پرۆتین زۆرترینە. پرۆتینی خاو بە نزیکەی ١٣-١٤٪ پلانی بۆ دادەنرێت.
• وزە: دانەوێڵەکان وەک جۆ و گەنمەشامی وزە دابین دەکەن. هاڕین یان شکاندنی دانەوێڵەکان هەرسکردن ئاسان دەکات.
• کانزا و ڤیتامین: تێکەڵەیەکی کانزا-ڤیتامین زیاد بکە کە هاوسەنگی کالسیۆم، فۆسفۆر و خوێ دەپارێزێت. خوێ و کانزا دەکرێت بە ئازادی بەردەست بن.
• کوالێتی کابە یەم: گیا یان کاوی کوالێتی بەرز هەڵبژێرە. خواردنی کابە یەمی کەڕووی، گەنیو یان خۆڵاوی خواردن کەم دەکاتەوە و مەترسی نەخۆشی زیاد دەکات.
• گروپبەندی: ئەو ئاژەڵانەی کێشیان لێک جیاوازە بخەرە بەشی جیاوازەوە و ڕاسیۆنی گونجاو بۆ هەر گروپێک بدە.
• چاوەڕوانی: بە بەڕێوەبردنی باش، زیادبوونی کێشی ڕۆژانە دەکرێت لە دەوروبەری ١,٣-١,٥ کیلۆگرام بێت.

٥. قۆناغی ٤: تەواوکردن (کۆتا ٦-١٠ هەفتە)

لە قۆناغی تەواوکردندا ئامانج تەواوکردنی شانەی ماسولکە و چەورییە بۆ گەیاندنی ئاژەڵ بە کێشی سەربڕین و کوالێتی گونجاو. ڕاسیۆنەکە دەبێتە وزە بەرز و ڕێژەی کەسیف دەگاتە لوتکە.

• کابە یەم: تەنانەت ئەگەر ڕێژەی کەسیف بەرزیش بێت، کابە یەم بە تەواوی مەبڕە. هێشتنەوەی بەلایەنی کەمەوە ١٠-١٥٪ کابە یەم لەسەر بنەمای ماددەی وشک، تەندروستی ڕومێن دەپارێزێت.
• پرۆتین: پێویستی بە شێوەیەکی ڕێژەیی کەم دەبێتەوە (نزیکەی ١١-١٢٪). پرۆتینی زیادە تەنها تێچوو زیاد دەکات.
• مەترسی ئاسیدۆز: لەو قۆناغەدا مەترسی زۆرترینە. ڕەفتارەکانی بەردەم ئاخوڕ، گۆڕانکاری لە خواردنی عەلەف و شێوەی پاشەڕۆ بە وردی چاودێری بکە.
• گۆڕینی عەلەف: بە تێپەڕبوونی کات زیادبوون خاو دەبێتەوە و بڕی عەلەفی پێویست بۆ ١ کیلۆگرام کێشی زیندوو زیاد دەکات. واتە هەر کیلۆیەکی زیادە گرانتر دەکەوێت.

چۆن کاتی فرۆشتن دیاری دەکەیت؟

بە کێشانی ئاژەڵ، زیادبوونی ڕۆژانە و تێچووی عەلەفی ١ کیلۆگرام زیادبوون حیساب بکە. ئەگەر تێچووی زیادبوونەکە دەستی کرد بە تێپەڕاندنی بەهای فرۆشتنی کێشەکە، درێژکردنەوەی بەخێوکردنەکە زیانە. نرخی بازاڕ و کێشی داواکراویش لەبەرچاو بگرە.

٦. خشتەی عەلەفدان جێگیر ڕابگرە

عەلەفدان

• ڕۆژانە بەلایەنی کەمەوە دوو ژەم، هەموو ڕۆژێک لە هەمان کاتدا عەلەف بدە. عەلەفدانی ڕێکخراو هاوسەنگی وردە زیندەوەرەکانی ڕومێن دەپارێزێت.
• لە ئاخوڕەکەدا دەبێت شوێنی گونجاو بۆ خواردنی هەر ئاژەڵێک هەبێت. بە گشتی بۆ هەر ئاژەڵێک نزیکەی ٥٠-٦٠ سم درێژی ئاخوڕ پێشنیار دەکرێت.
• ئاخوڕەکە پاک ڕابگرە. عەلەفی زیادە بە ڕێکی کۆ بکەرەوە؛ عەلەفی گەنیو و کەڕووی هەرگیز مەدە.
• عەلەف لە شوێنێکی وشک، بێ شێ و پارێزراو لە مشک و مێروو هەڵبگرە. عەلەفی کەڕووی هەم بەرهەم کەم دەکاتەوە و هەم تەندروستی ئاژەڵ دەخاتە مەترسییەوە.

ئاو

ئاو، ئەو عەلەفەیە کە زۆرترین پشتگوێ دەخرێت. ئاژەڵێک ئاوی پێویست نەخواتەوە عەلەفەکەشی کەم دەکاتەوە. بە گشتی خواردنەوەی ئاوی ڕۆژانە بۆ هەر ئاژەڵێک لە نێوان ٣٠-٦٠ لیتر دەگۆڕێت، لە کەشوهەوای گەرمدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات.

• ئاوخۆرەکان هەموو ڕۆژێک کۆنتڕۆڵ بکە و بە ڕێکی پاکیان بکەرەوە.
• ئاوخۆرێک دابین بکە کە توانای ئەوەی هەبێت ئاژەڵەکان بەبێ چاوەڕوانی ئاوی لێ بخۆنەوە.
• لە زستاندا ڕێگری لە بەستنی ئاوەکان بکە، لە هاویندا بەپێی زیادبوونی خواردنەوە تواناکەی پلانی بۆ دابنێ.

٧. کێش بکە، چاودێری بکە، لە کاتی خۆیدا بفرۆشە

ئەوەی پێوانەی ناکەیت ناتوانیت بەڕێوەی ببەیت. کێشانی بەردەوام، متمانەپێکراوترین ڕێگایە بۆ زوو دۆزینەوەی کێشەکان و پاراستنی قازانج.

• فرێکوێنسی کێشان: لە سەرەتای بەخێوکردن، پاشان هەر ٣-٤ هەفتە جارێک و پێش فرۆشتن کێشان بکە. ئەگەر دەکرێت هەموو ئاژەڵەکان، ئەگەر نا گروپێکی نموونەیی کە نوێنەرایەتی دەکەن کێش بکە.
• زیادبوونی ڕۆژانە: بە فۆرمۆلی (کێشی نوێ – کێشی کۆن) ÷ ژمارەی ڕۆژەکان حیساب دەکرێت. هەر ئاژەڵێک لە ئامانجی قۆناغەکە کەمتر بوو لە ڕووی تەندروستی و ڕاسیۆنەوە لێکۆڵینەوەی بۆ بکە.
• ڕێژەی گۆڕینی عەلەف: بڕی ئەو عەلەفەیە کە بۆ ١ کیلۆگرام زیادبوونی کێشی زیندوو خەرج دەکرێت. ئەگەر بەرز دەبێتەوە واتە تێچوو لە کۆنتڕۆڵ دەرچووە.
• تۆمارەکان: ژمارەی ئاژەڵ، کێشی سەرەتایی، بەروارەکانی کێشان، جۆر و بڕی عەلەف، زانیاری دەرمان و کوتان تۆمار بکە. ئەم تۆمارانە بەنرخترین داتان بۆ قۆناغی داهاتووی بەخێوکردن.
• ئەگەر تەرازوو نەبێت: بە پێوانەکردنی دەوری سنگ دەکرێت کێشی نزیکەیی خەمڵێنرێت، بەڵام ئەم ڕێگایە وەک تەرازوو ورد نییە.

لیستی کۆنتڕۆڵی ڕۆژانە

• ئایا هەر ئاژەڵێک هاتووەتە ئاخوڕەکە، ئایا عەلەف بە شێوەی ئاسایی دەخوات؟
• ئایا کاوێژکردن هەیە، ئایا سک ئاوساوە؟
• ئایا شێوەی پاشەڕۆ ئاساییە، ئایا سکچوون هەیە؟
• ئایا کۆکە، چاوی ئاودار، لوتی تەڕ، شەلەبوون هەیە؟
• ئایا ئاوی ئاوخۆرەکان پاک و بەسە؟
• ئایا لە ئاخوڕەکەدا عەلەفی زیادە و گەنیو هەیە؟
• ئایا جێگاکە وشکە، ئایا هەواگۆڕکێی ئاخوڕەکە بەسە؟

هەڵە باوەکان

١. کورتکردنەوەی قۆناغی خۆگونجاندن یان بە تەواوی پشتگوێخستنی

٢. خێرا زیادکردنی کەسیف و بڕینی کابە یەم

٣. بەکارهێنانی هەمان ڕاسیۆن لە هەموو قۆناغەکاندا

٤. بەڕێوەبردن بە چاوەڕوانی بەبێ کێشان

٥. دواخستنی فرۆشتن و ئەستوورکردنی تێچووی عەلەف

٦. بەکارهێنانی هۆرمۆنی گەشەی قەدەغەکراو یان دەرمان و زیادکراوی بێ ئاگایی

٧. پشتگوێخستنی پاکوخاوێنی ئاخوڕ و ئاوخۆر

ئەنجام

زیادبوونی خێرای کێش بەرهەمی یەک عەلەف یان ماددەیەکی زیادکراو نییە؛ بەڵکو ئەنجامی ئاژەڵی دروست، ڕاسیۆنی گونجاو بۆ قۆناغەکان، گواستنەوەی قۆناغبەندی، پەناگەیەکی ئاسوودە و چاودێری بەردەوامە. ئەو کێڵگەیەی پلانی بۆ قۆناغەکان دادەنێت، گواستنەوەکان بە هێواشی دەکات و کێشانی بەردەوام ئەنجام دەدات، هەم خێراتر گەشە دەکات و هەم بەخێوکردنێکی قازانجبەخشتر بەڕێوە دەبات.

لە هۆرمۆنەکانی گەشەی قەدەغەکراو دوور بکەونەوە؛ دەرمان و زیادکراوەکانی عەلەف تەنها بە ڕاوێژی ڤێتێرنەری بەکاربهێنن. کارکردن لەگەڵ پسپۆڕی خۆراکی ئاژەڵ و ڤێتێرنەری لە حیسابکردنی ڕاسیۆندا سەلامەتترین ڕێگایە.