Semerdikde peýda, malyň gündelik janly agramynyň artşy bilen iýmit çykdajylarynyň arasyndaky deňleşige baglydyr. Gowy dolandyrylýan hojalykda ýaş erkek iri şahly mallarda gündelik 1,2-1,5 kg janly agram artşy nişan alnyp bilner. Ýöne bu artş ýeke-täk bir iýmiň ýa-da iýmit goşundysynyň netijesi däldir; dogry mal, dogry ratsion, sagdyn gurşaw we yzygiderli gözegçiligiň jemi bolup durýar.

Semirtmek möhleti esasan 5-8 aý dowam edýär we bu möhletde malyň zerurlygy üýtgäp durýar. Şol sebäpli üstünlikli hojalyklar bu prosesi dört tapgyra bölýärler: uýgunlaşma, geçiş, ulaltmak we tamamlama. Bu makaledäki sanlar umumy görkeziji bolup durýar; tohumyna, ýaşyna, başlangyç agramyna we iýmit hiline görä üýtgeýär.

Semirtmek prosesine umumy syn

Tapgyr	Möhleti	Roughage / concentrate	Crude protein	Gündelik artş	Esasy töwekgelçilik
1. Uýgunlaşma	2-3 hepde	Roughage agramly, concentrate örän pes	%12-13	Pes, üýtgäji	Iými iýmekden galmak, dem alyş ýollary keselleri
2. Geçiş	2-3 hepde	Concentrate kem-kemden artýar, 50:50-ä golaýlaýar	%13-14	Barha artýar	Asidoz, şişmek
3. Ulaltmak	2-4 aý	Takmynan 50:50	%13-14	1,2-1,5 kg	Birden iýmit üýtgetmek, gürlük
4. Tamamlama	6-10 hepde	Concentrate ýokary, roughage azyndan %10-15	%11-12	Çalt başlaýar, soň haýallanýar	Asidoz, ýokarlanýan iýmit çykdajysy

1. Dogry Maly Saýlaň

Semirdilmeginiň netijesi, mal akylhana girmänkä uly derejede kesgitlenýär. Ýalňyş saýlanan mal iň gowy ratsion bilen hem garaşylýan artşy bermeýär.

• Tohumy we görnüşi: Şarole, Simental ýaly etlik tohumlar we olaryň garyndylary iými adatça has gowy özleşdirýär. Süýtlik görnüşli we önümliligi pes ýerli mallarda artş we karkas önümliligi adatça pes bolýar.
• Ýaşy we agramy: Ýaş mal has çalt ösýär. Başlangyç agramy semirtmek möhletine we umumy çykdajylara göni täsir edýär.
• Sagdynlyk görnüşi: Ýalpyldawuk ýüň, janly bakyş, gury we arassa burun, berk basyş gözlenmelidir. Üsgürmek, çygly göz, burun akmasy, agsaklyk we horluk bolan mallar alynmalydyr.
• Homogen topary: Ýaşy we agramy birek-birege ýakyn mallary bir bölüme ýygnaň. Boýlary tapawutly mallarda güýçlüsi iýmit gabyny eýeleýär, gowşak galany yzda galýar.
• Çeşmesi: Mümkin bolsa sagdynlyk bellige alnyşy bellän hojalykdan satyn alyň. Dürli ýerlerden ýygnalan mallar keselleri ýaýratmak töwekgelçiligini artdyrýar.

2. Tapgyr 1: Uýgunlaşma (Ilkinji 2-3 Hepde)

Ýolagçylyk, malyň başdan geçirip biljek iň uly stresleriniň biridir. Stresli mal iýmit iýmeýär, iýmit iýmeýän hem agram almaýar. Bu tapgyryň maksady çalt ösüş däl-de, maly sagdyn we işdäli görnüşde semirtmäge taýýarlamakdyr.

• Iýmit: Hilli roughage (gury ot, saman, silaj) agramly iýmitlendiriň. Concentrate örän pes mukdarda başlaň we kem-kemden artdyryň.
• Suw: Ýolagçylykdan soň mallar suwsuz galan bolup bilerler. Arassa suwa derrew elýeterliligi üpjün ediň.
• Sagdynlyk: Mallary aýratyn bir bölümde saklaň. İçki we daşky parazit bejergisini, sebitiňizde hökmany bolan sanjymlary (mysal üçin agyz-damak keseli) we weterinar barlagyny şu döwürde tamamlaň. Keselli maly topardan aýryň.
• Gurşaw: Sowuk ýelli däl, gury we rahat bölümi üpjün ediň. Mallara rehimsiz çemeleşmäň, ses-üýni peseldiň.
• Gözegçilik: Her gün iýmit gaplarynyň başynda mallara ýeke-ýeke gözegçilik ediň. Iýmeýän, üsgürýän ýa-da lentalan maly gijä galman weterinara görkeziň. Ýolagçylykdan soň iň köp duş gelinýän mesele dem alyş ýollary keselleridir.
• Garaşylýan netije: Ilkinji günlerde agram ýitgisi adaty ýagdaýdyr. Bu tapgyryň ahyrynda ähli mallar doly iýmit sarp edişine ýeten bolmalydyr.

3. Tapgyr 2: Geçiş (Takmynan 2-3 Hepde)

Geçiş tapgyry semirtmegiň iň howply döwrüdir. Rumendäki mikroorganizmalar roughage-däki süýümi böleklemäge endik edendir. Däne mukdary köpelende nişasta siňdirýän mikroorganizmalar köpelýär, rumende turşy önümçiligi artýar we pH peselýär. Bu üýtgeme haýal edilmese asidoz, şişmek, içgeçme we işdä ýitgisi ýüze çykýar.

Concentrate nädip artdyrylýar?

Concentrate bir günde däl-de, 5-7 günlük basgançaklar bilen artdyryň. Umumy bir mysal meýilnama:

• 1. basgançak (takmynan 1 hepde): Takmynan %30 concentrate, %70 roughage
• 2. basgançak (takmynan 1 hepde): Takmynan %40 concentrate, %60 roughage
• 3. basgançak: Takmynan %50 concentrate, %50 roughage

Geçişde üns berilmeli zatlar

• Iýmitlendiriş sagatlaryny hemişelik saklaň. Aç galan mal dänäni çalt we aşa köp iýýär, bu hem asidoz töwekgelçiligini artdyrýar.
• Roughage-i ratsiondan çykarmäň. Käiş edilişini we rumen buferlenmesini roughage üpjün edýär.
• Bufer maddeleri (sodyum bikarbonat ýaly) we iýmit goşundylaryny diňe weterinar ýa-da iýmitlendiriş hünärmeniniň maslahaty bilen ulanyň.

Duýduryş alamatlary

Iými taşlamak ýa-da iýmit sarp edişinde birden üýtgeşmeler, çygly we köpürjikli içgeçme, garyň çep tarapynda şişmek, käiş etmegiň azalmagy we agsaklyk asidozyň habarçysy bolup biler. Bu alamatlary görseňiz öňki basgançaga gaýdyp baryň we weterinara ýüz tutuň.

Bellik: Şol bir basgançakly usul Ulaltmak tapgyryndan Tamamlama tapgyryna geçilende hem ulanylmalydyr. Ratsiony hiç wagt bir günde üýtgetmäň.

4. Tapgyr 3: Ulaltmak (Takmynan 2-4 Aý)

Bu döwür semirtmegiň maýa goýum döwrüdir. Skelet we myshyk ösüşi şu ýerde kemala gelýär; gowy ösýän mal tamamlama tapgyrynda az iýmit bilen agram alýar. Mal bu döwürde gündelik beden agramynyň takmynan %2-2,5-i töweregi gury madda sarp edýär we sarp edilişini ýokary saklamak möhümdir.

• Roughage / concentrate: Takmynan 40:60 töwereginde bir ratsion ulanylýar.
• Protein: Ýaş we ösüp barýan malda protein zerurlygy iň ýokarydyr. Crude protein takmynan %13-14 derejesinde meýilleşdirilýär.
• Energiýa: Arpa we mekgejöwen ýaly däneler energiýany üpjün edýär. Dänäni üwelen ýa-da ýenjilen görnüşde bermek siňdirilişini ýeňilleşdirýär.
• Mineral we witamin: Kalsiý, fosfor we duz deňligini saklaýan mineral-witamin garyndysyny goşuň. Duz we mineral erkin ýagdaýda bolup biler.
• Roughage hili: Hilli gury oty saýlaň. Kömelek basgan, çüýrän ýa-da toprak garylan roughage sarp edilişini peseldýär we keselleme töwekgelçiligini artdyrýar.
• Toparlamak: Agramlary birek-birekden tapawutlanýan mallary aýratyn bölümlere alyp, her bir topara laýyk ratsion beriň.
• Garaşylýan netije: Gowy dolandyryş bilen gündelik janly agram artşy 1,3-1,5 kg töweregi bolup biler.

5. Tapgyr 4: Tamamlama (Soňky 6-10 Hepde)

Tamamlama tapgyrynda maksat myshyk we ýag dokumasyny doly kemala getirip, maly kesim agramyna we hiline ýetirmekdir. Ratsion ýokary energiýaly bolýar we concentrate nyrhy iň ýokary derejä ýetýär.

• Roughage: Concentrate nyrhy ýokary bolsa-da roughage düýpden kesmäň. Gury madda esasynda azyndan %10-15 roughage goýmak rumen saglygyny goraýar.
• Protein: Zerurlyk deňeşdirmeli azalýar (takmynan %11-12). Gerek däl protein diňe çykdajyny artdyrýar.
• Asidoz töwekgelçiligi: Bu tapgyrda töwekgelçilik iň ýokarydyr. Iýmit gabyndaky hereketleri, iýmit sarp edişindäki üýtgeşmeleri we derňew galyndysyny ýakyndan gözegçilikde saklaň.
• Iýmit öwrülişi: Wagt geçdigiçe artş haýallanýar we 1 kg janly agram üçin zerur bolan iýmit mukdary artýar. Ýagny her bir goşmaça kilo has gymmat düşýär.

Satyş wagtyny nädip kesgitleýärsiňiz?

Maly taraza basyp gündelik artşy we 1 kg artşyň iýmit çykdajysyny hasaplaň. Artşyň çykdajysy kilonyň satuw bahasyndan geçip başlan bolsa iýmitlendirmäni uzaltmak zyýandyr. Bazardaky bahany we talap edilýän agramy hem göz öňünde tutuň.

6. Iýmitlendiriş Düzgünini Hemişelik Saklaň

Iýmitlendiriş

• Günde azyndan iki gezek, her gün şol bir sagatlarda iýmitlendiriş ediň. Düzgünli iýmitlendiriş rumen mikroorganizmalarynyň deňligini goraýar.
• Iýmit gabynda her malyň rahat iýmitlenip biljek ýeri bolmalydyr. Umumy alynsa mal başyna takmynan 50-60 cm iýmit gaby uzynlygy maslahat berilýär.
• Iýmit gabyny arassa saklaň. Artan iými yzygiderli ýygnaň; zaýalanan we kömelek basgan iými asla bermäň.
• Iými gury, çygly däl, kemrilerden goralýan ýerde saklaň. Kömelek basgan iým hem önümliligi peseldýär hem-de mal saglygyna howp salýar.

Suw

Suw, iň köp üns berilmeýän iýmitdir. Ýeterlik suw içmeýän mal iýmini hem kemeldýär. Umumy alynsa gündelik suw sarp edilişi mal başyna 30-60 litr aralygynda üýtgeýär, yssy howalarda aç-açan artýar.

• Suw içilýän gaplary her gün barlaň we yzygiderli arassaçylygyny ediň.
• Mallaryň hatarda garaşman içip biljek kuwwatynda suw gabyny üpjün ediň.
• Gyşda suwlaryň doňmagyny öňüni alyň, tomusda sarp ediliş artşyna görä kuwwatyny meýilleşdiriň.

7. Taraza Basyň, Gözegçilik Ediň, Wagtynda Satyn

Ölçemeýän zadyňyzy dolandyryp bilmersiňiz. Yzygiderli taraza basmak, meseleleri ir ýüze çykarmagyň we peýdany goramagyň iň ygtybarly ýoludyr.

• Taraza ýygylygy: Semirtdigiň başynda, soňra her 3-4 hepdede bir gezek we satylmazdan öň taraza basyň. Mümkin bolsa ähli mallary, bolmasa wekilekilik edýän bir nusga topary taraza basyň.
• Gündelik artş: (Täze agram – köne agram) ÷ gün sany formulasy bilen hasaplanylýar. Tapgyryň nişanyndan pesde galan maly saglyk we ratsion taýdan öwrenip çykyň.
• Iýmit öwrüliş koeffisiýenti: 1 kg janly agram artşy üçin sarp edilen iýmit mukdarydyr. Ýokarlanýar bolsa çykdajy gözegçilikden çykýandygyny aňladýar.
• Ýazgylar: Mal belgisi, girişiň agramy, taraza basylan seneleri, iýmit görnüşi we mukdary, derman we sanjym maglumatlaryny ýazyň. Bu ýazgylar indiki semirtmek döwrüleri üçin iň gymmatly maglumat bolup durýar.
• Taraza ýok bolsa: Göwüs töweregini ölçemek arkaly takmynan agram çaklap bolar, ýöne bu usul taraza ýaly takyk däldir.

Gündelik Barlag Sanawy

• Her mal iýmit gabyna geldimi, iými adaty sarp edýärmi?
• Käiş etmek barmy, gary şişizmi?
• Derňew galyndysy adatymy, içgeçme barmy?
• Üsgürmek, çygly göz, burun akmasy, agsaklyk barmy?
• Suw gaplarynyň suwy arassa we ýeterlikmi?
• Iýmit gabynda artan, zaýalanan iýmit barmy?
• Düşek gury, akylhana howalandyrylyşy ýeterlikmi?

Köp Edilýän Ýalňyşlyklar

1. Uýgunlaşma tapgyryny gysga saklamak ýa-da düýpden taşlamak

2. Concentrate çalt artdyryp, roughage-i kesmek

3. Ähli tapgyrlarda şol bir ratsiony ulanmak

4. Taraza basman göz çeni bilen dolandyrmak

5. Satlygy gijä goýup, iýmit çykdajysyny köpeltmek

6. Gadagan ösüş gormonyny ýa-da bihabar derman we goşundylary ulanmak

7. Iýmit gaby we suw gaby arassaçylygyna üns bermezlik

Netije

Çalt agram almak ýeke-täk bir iýmiň ýa-da iýmit goşundysynyň däl-de; dogry mal, tapgyrlara laýyk ratsion, kem-kemden geçişler, amatly ýaşalýan ýer we yzygiderli gözegçiligiň netijesidir. Tapgyrlara görä meýilleşdirýän, geçişleri haýal edýän we yzygiderli taraza basýan hojalyk hem çalt ösýän hem-de has peýdaly semirtmek işini alyp barýar.

Gadagan ösüş gormonlaryndan daşda duruň; derman we iýmit goşundylaryny diňe weterinar maslahaty bilen ulanyň. Ratsion hasabynda mal iýmitlendiriş hünärmeni we weterinar bilen işleşmek iň ygtybarly ýoldur.