۸ نکته حیاتی برای افزایش وزن سریع و سالم در گاوهای گوشتی
سود در پرواربندی به تعادل بین افزایش وزن زنده روزانه دام و هزینه خوراک بستگی دارد. در یک واحد مدیریت‌شده خوب، می‌توان افزایش وزن زنده روزانه ۱,۲-۱,۵ کیلوگرم را در گوساله‌های نر جوان هدف قرار داد. با این حال، این افزایش نتیجه یک خوراک یا افزودنی منفرد نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از دام مناسب، جیره مناسب، محیط سالم و پایش منظم است.
دوره پرواربندی به‌طور کلی ۵-۸ ماه طول می‌کشد و در طول این مدت نیازهای دام به‌طور مداوم تغییر می‌کند. به همین دلیل، واحدهای موفق روند را به چهار مرحله تقسیم می‌کنند: سازگاری، انتقال، رشد و پایانی. ارقام موجود در این مقاله مرجع کلی هستند؛ این ارقام بسته به نژاد، سن، وزن اولیه و کیفیت خوراک متغیر است.
نمای کلی فرآیند پرواربندی
| مرحله | مدت زمان | کaba yem / kesif | پروتئین خام | افزایش روزانه | خطر اصلی |
| ۱. سازگاری | ۲-۳ هفته | متکی بر علوفه، خوراک متراکم بسیار کم | %12-13 | کم، متغیر | قطع خوراک، بیماری‌های تنفسی |
| ۲. انتقال | ۲-۳ هفته | خوراک متراکم به تدریج افزایش می‌یابد، به نسبت ۵۰:۵۰ نزدیک می‌شود | %13-14 | به تدریج افزایش می‌یابد | اسیدوز، نفخ |
| ۳. رشد | ۲-۴ ماه | حدود ۵۰:۵۰ | %13-14 | ۱,۲-۱,۵ کیلوگرم | تغییر ناگهانی خوراک، تراکم جمعیت |
| ۴. پایانی | ۶-۱۰ هفته | خوراک متراکم بالا، علوفه حداقل ۱۰-۱۵% | %11-12 | به سرعت شروع می‌شود، سپس کند می‌شود | اسیدوز، افزایش هزینه خوراک |
۱. دام مناسب را انتخاب کنید
نتیجه پرواربندی تا حد زیادی قبل از ورود دام به جایگاه مشخص می‌شود. دام انتخاب‌شده اشتباه، حتی با بهترین جیره نیز رشد مورد انتظار را نخواهد داد.
- نژاد و تیپ: نژادهای گوشتی مانند شاروله، سیمنتال و دورگه‌های آن‌ها معمولاً خوراک را بهتر به بازدهی تبدیل می‌کنند. در دام‌های بومی شیری و با بازدهی پایین، میزان رشد و بازده لاشه معمولاً کمتر است.
- سن و وزن: دام جوان‌تر سریع‌تر رشد می‌کند. وزن اولیه مستقیماً بر مدت زمان پرواربندی و کل هزینه تأثیر می‌گذارد.
- وضعیت ظاهری سلامتی: باید موهای براق، نگاه شاداب، پوزه خشک و تمیز و ایستادن محکم جستجو شود. دامی که دارای سرفه، چشم‌های آبکی، ترشح بینی، لنگش و لاغری است نباید خریداری شود.
- گروه همگن: دام‌هایی را که سن و وزن نزدیکی به هم دارند در یک بهار (بخش) نگهداری کنید. در دام‌های با جثه‌های مختلف، دام قوی آخور را تصاحب می‌کند و دام ضعیف عقب می‌ماند.
- منبع: در صورت امکان، خرید را از واحدی انجام دهید که سابقه سلامتی آن مشخص است. دام‌های جمع‌آوری‌شده از مکان‌های مختلف خطر انتقال بیماری را افزایش می‌دهند.
۲. مرحله ۱: سازگاری (۲-۳ هفته اول)
حمل‌ونقل یکی از بزرگ‌ترین استرس‌هایی است که دام می‌تواند تجربه کند. دام مسترس‌زده خوراک نمی‌خورد و دامی که خوراک نمی‌خورد وزن اضافه نمی‌کند. هدف از این مرحله رشد سریع نیست، بلکه آماده‌سازی دام برای پرواربندی به شکلی سالم و با اشتها است.
- خوراک: با تغذیه متکی بر علوفه باکیفیت (یونجه خشک، کاه، سیلو) تغذیه کنید. خوراک متراکم را با مقدار بسیار کم شروع کرده و به تدریج افزایش دهید.
- آب: پس از سفر، دام‌ها ممکن است تشنه مانده باشند. دسترسی فوری به آب تمیز را فراهم کنید.
- سلامت: دام‌ها را در یک جایگاه جداگانه نگه دارید. برنامه‌های انگل‌زدایی داخلی و خارجی، واکسن‌های اجباری منطقه خود (مانند تب برفکی) و معاینه دامپزشکی را در این دوره تکمیل کنید. دام بیمار را از گله جدا کنید.
- محیط: یک جایگاه آرام، خشک و بدون کوران هوا فراهم کنید. با دام‌ها خشن رفتار نکنید، سر و صدا را کاهش دهید.
- پایش: هر روز سر آخورها دام‌ها را تک به تک زیر نظر بگیرید. دامی را که غذا نمی‌خورد، سرفه دارد یا بی‌ححال است بدون تأخیر به دامپزشک نشان دهید. شایع‌ترین مشکل پس از حمل‌ونقل، بیماری‌های دستگاه تنفسی است.
- انتظار: کاهش وزن در روزهای اول طبیعی است. در پایان این مرحله، تمام دام‌ها باید به مصرف کامل خوراک رسیده باشند.
۳. مرحله ۲: انتقال (حدود ۲-۳ هفته)
مرحله انتقال پرخطرترین دوره پرواربندی است. میکروارگانیسم‌های موجود در شکمبه به هضم الیاف موجود در علوفه عادت دارند. با افزایش مقدار غلات، میکروارگانیسم‌های هضم‌کننده نشاسته تکثیر می‌شوند، تولید اسید در شکمبه افزایش می‌یابد و pH کاهش می‌یابد. اگر این تغییر به آرامی انجام نشود، اسیدوز، نفخ، اسهال و از دست دادن اشتها رخ می‌دهد.
چگونه خوراک متراکم را افزایش دهیم؟
خوراک متراکم را در یک روز افزایش ندهید، بلکه با پله‌های ۵-۷ روزه افزایش دهید. یک برنامه نمونه کلی:
- پله ۱ (حدود ۱ هفته): حدود ۳۰% خوراک متراکم، ۷۰% علوفه
- پله ۲ (حدود ۱ هفته): حدود ۴۰% خوراک متراکم، ۶۰% علوفه
- پله ۳: حدود ۵۰% خوراک متراکم، ۵۰% علوفه
نکاتی که در زمان انتقال باید به آن‌ها توجه کرد
- ساعات خوراک‌دهی را ثابت نگه دارید. دامی که گرسنه مانده است، غلات را سریع و بیش از حد می‌خورد، که این امر خطر اسیدوز را افزایش می‌دهد.
- علوفه را از جیره حذف نکنید. نشخوار کردن و بافرینگ شکمبه توسط علوفه تامین می‌شود.
- ماده‌های بافر (مانند بی‌کربنات سدیم) و افزودنی‌های خوراک را فقط با پیشنهاد دامپزشک یا متخصص تغذیه استفاده کنید.
علائم هشداردهنده
ترک کردن خوراک یا نوسان ناگهانی در مصرف خوراک، اسهال آبکی و کف‌آلود، نفخ در سمت چپ شکم، کاهش نشخوار و لنگش می‌توانند نشانه‌های اسیدوز باشند. اگر این علائم را مشاهده کردید، به پله قبلی بازگردید و با دامپزشک مشورت کنید.
توجه: همین روش تدریجی باید هنگام انتقال از مرحله رشد به مرحله پایانی نیز اعمال شود. هرگز جیره را در یک روز تغییر ندهید.
۴. مرحله ۳: رشد (حدود ۲-۴ ماه)
این دوره، دوره سرمایه‌گذاری پرواربندی است. توسعه اسکلت و عضلات در اینجا شکل می‌گیرد؛ دامی که به خوبی رشد کند در مرحله پایانی با خوراک کمتری وزن می‌گیرد. دام در این دوره روزانه حدود ۲-۲,۵ درصد از وزن بدن خود ماده خشک مصرف می‌کند و بالا نگه داشتن میزان مصرف امری ضروری است.
- کaba yem / kesif: جیره‌ای در حدود ۴۰:۶۰ اعمال می‌شود.
- پروتئین: نیاز به پروتئین در دامی که جوان و در حال رشد است در بالاترین حد قرار دارد. پروتئین خام در سطح حدود ۱۳-۱۴ درصد برنامه‌ریزی می‌شود.
- انرژی: غلات مانند جو و ذرت انرژی را تامین می‌کنند. دادن غلات به صورت آسیاب شده یا خرد شده هضم را آسان‌تر می‌کند.
- مواد معدنی و ویتامین: یک ترکیب معدنی-ویتامینی که تعادل کلسیم، فسفر و نمک را حفظ کند، اضافه کنید. نمک و مواد معدنی می‌توانند به صورت آزاد در دسترس باشند.
- کیفیت علوفه: یونجه خشک باکیفیت را ترجیح دهید. مصرف علوفه کپک‌زده، پوسیده یا آلوده به خاک، مصرف را کاهش داده و خطر بیماری را افزایش می‌دهد.
- گروه‌بندی: دام‌هایی را که وزن آن‌ها از یکدیگر متمایز است به جایگاه‌های مختلف منتقل کنید و جیره مناسب هر گروه را بدهید.
- انتظار: با مدیریت خوب، افزایش وزن زنده روزانه می‌تواند در حدود ۱,۳-۱,۵ کیلوگرم باشد.
۵. مرحله ۴: پایانی (۶-۱۰ هفته آخر)
هدف در مرحله پایانی، تکمیل بافت عضلانی و چربی برای رساندن دام به وزن و کیفیت کشتار است. جیره پرانرژی می‌شود و نسبت خوراک متراکم به اوج می‌رسد.
- علوفه: اگرچه نسبت خوراک متراکم بالا است، اما علوفه را به طور کامل قطع نکنید. باقی گذاشتن حداقل ۱۰-۱۵ درصد علوفه بر پایه ماده خشک، سلامت شکمبه را حفظ می‌کند.
- پروتئین: نیاز به طور نسبی کاهش می‌یابد (حدود ۱۱-۱۲ درصد). پروتئین غیرضروری فقط هزینه را افزایش می‌دهد.
- خطر اسیدوز: در این مرحله خطر در بالاترین حد است. رفتارها در سر آخور، نوسان در مصرف خوراک و غظلت فضولات را به دقت زیر نظر بگیرید.
- تبدیل خوراک: با گذشت زمان رشد کند می‌شود و مقدار خوراک مورد نیاز برای ۱ کیلوگرم وزن زنده افزایش می‌یابد. به این معنا که هر کیلوگرم اضافی گران‌تر تمام می‌شود.
زمان فروش را چگونه تعیین می‌کنید؟
با وزن کردن دام، افزایش روزانه و هزینه خوراک برای ۱ کیلوگرم افزایش را محاسبه کنید. اگر هزینه افزایش وزن شروع به پیشی گرفتن از ارزش فروش وزن کرد، طولانی کردن تغذیه زیان‌آور است. قیمت بازار و وزن تقاضا شده را نیز در نظر بگیرید.
۶. برنامه خوراک‌دهی را ثابت نگه دارید
خوراک‌دهی
- حداقل در دو وعده در روز، هر روز در ساعات معین خوراک‌دهی کنید. خوراک‌دهی منظم تعادل میکروارگانیسم‌های شکمبه را حفظ می‌کند.
- در آخور باید جایی وجود داشته باشد که هر دامی بتواند به راحتی غذا بخورد. به‌طور کلی، طول آخور حدود ۵۰-۶۰ سانتی‌متر به ازای هر دام پیشنهاد می‌شود.
- آخور را تمیز نگه دارید. خوراک باقی‌مانده را به طور منظم جمع‌آوری کنید؛ خوراک فاسد و کپک‌زده را هرگز ندهید.
- خوراک را در مکانی خشک، بدون رطوبت و محافظت‌شده در برابر جوندگان انبار کنید. خوراک کپک‌زده هم بازدهی را کاهش می‌دهد و هم سلامت دام را تهدید می‌کند.
آب
آب، نادیده‌گرفته‌شده‌ترین خوراک است. دامی که به اندازه کافی آب نمی‌نوشد، خوراک خود را نیز کاهش می‌دهد. به‌طور کلی مصرف روزانه آب بین ۳۰-۶۰ لیتر به ازای هر دام متغیر است و در روزهای گرم به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.
- آبشخورها را هر روز بررسی کرده و به طور منظم تمیز کنید.
- آبشخورهایی با ظرفیتی فراهم کنید که دام‌ها بتوانند بدون نیاز به انتظار در صف بنوشند.
- در زمستان از یخ زدن آب‌ها جلوگیری کنید، در تابستان ظرفیت را با توجه به افزایش مصرف برنامه‌ریزی کنید.
۷. وزن کنید، پایش کنید، به موقع بفروشید
چیزی را که اندازه‌گیری نمی‌کنید، نمی‌توانید مدیریت کنید. توزین منظم مطمئن‌ترین راه برای تشخیص زودهنگام مشکلات و حفظ سود است.
- فرکانس توزین: در ابتدای پرواربندی، سپس هر ۳-۴ هفته یک بار و قبل از فروش وزن‌کشی کنید. در صورت امکان تمام دام‌ها و اگر امکان‌پذیر نیست، یک گروه نمونه نماینده را وزن کنید.
- افزایش روزانه: با فرمول (وزن جدید – وزن قبلی) ÷ تعداد روزها محاسبه می‌شود. دامی را که کمتر از هدف مرحله باقی مانده است از نظر سلامتی و جیره بررسی کنید.
- نسبت تبدیل خوراک: مقدار خوراک مصرف شده برای ۱ کیلوگرم افزایش وزن زنده است. اگر در حال افزایش است، به این معنی است که هزینه از کنترل خارج می‌شود.
- سوابق: شماره دام، وزن ورودی، تاریخ‌های وزن‌کشی، نوع و مقدار خوراک، اطلاعات دارو و واکسن را یادداشت کنید. این سوابق باارزش‌ترین داده برای دوره پرواربندی بعدی است.
- اگر باسکول وجود ندارد: با اندازه‌گیری دور سینه می‌توان وزن تقریبی را تخمین زد، اما این روش به اندازه باسکول دقیق نیست.
چک‌لیست کنترل روزانه
- آیا هر دام به آخور آمده است، آیا خوراک را به طور عادی مصرف می‌کند؟
- آیا نشخوار وجود دارد، آیا شکم متورم است؟
- آیا غلظت فضولات طبیعی است، آیا اسهال وجود دارد؟
- آیا سرفه، چشم آبکی، ترشح بینی، لنگش وجود دارد؟
- آیا آب آبشخورها تمیز و کافی است؟
- آیا در آخور خوراک باقی‌مانده و فاسد وجود دارد؟
- آیا بستر خشک است، آیا تهویه جایگاه کافی است؟
خطاهای رایج
۱. کوتاه نگه داشتن مرحله سازگاری یا صرف نظر کردن کامل از آن
۲. افزایش سریع خوراک متراکم و قطع علوفه
۳. استفاده از یک جیره ثابت در تمام مراحل
۴. مدیریت چشمی و بدون وزن‌کشی
۵. به تاخیر انداختن فروش و باد کردن هزینه خوراک
۶. استفاده از هورمون رشد ممنوعه یا دارو و افزودنی‌های خودسرانه
۷. نادیده گرفتن بهداشت آخور و آبشخور
نتیجه
افزایش وزن سریع نتیجه یک خوراک یا افزودنی منفرد نیست؛ بلکه حاصل دام مناسب، جیره متناسب با مراحل، انتقال‌های تدریجی، پناهگاه راحت و پایش منظم است. واحدی که بر اساس مراحل برنامه‌ریزی می‌کند، انتقال‌ها را به آرامی انجام می‌دهد و وزن‌کشی منظم دارد، پرواربندی سریع‌تر و سودآورتر را هدایت می‌کند.
از هورمون‌های رشد ممنوعه دوری کنید؛ داروها و افزودنی‌های خوراک را فقط با پیشنهاد دامپزشک استفاده کنید. کار با یک متخصص تغذیه دام و دامپزشک در محاسبه جیره امن‌ترین راه است.